آتشکده بهرام
آتشکده بهرام یزد: نگین زرتشتیان و میراث تاریخی ایران
آتشکده بهرام یزد، یکی از مهمترین و معتبرترین مکانهای مذهبی زرتشتیان ایران، در شهر باستانی یزد واقع شده است. این آتشکده نه تنها به عنوان یک مکان مقدس برای زرتشتیان، بلکه به عنوان یک نماد فرهنگی و تاریخی مهم در ایران شناخته میشود. آتشکده بهرام که در آن آتش مقدس ورهرام نگهداری میشود، یکی از سه آتش باستانی زرتشتیان است که از دوره ساسانیان باقیمانده و همچنان روشن و شعلهور است. در این مقاله، به بررسی جامع تاریخچه، معماری، و اهمیت فرهنگی آتشکده بهرام خواهیم پرداخت و جزئیات کاملی از این مکان مقدس ارائه خواهیم داد.
موقعیت جغرافیایی و دسترسی
آتشکده بهرام در بلوار شهید منتظر قائم، خیابان آیتالله کاشانی در شهر یزد واقع شده است. یزد، یکی از قدیمیترین و تاریخیترین شهرهای ایران است که با معماری سنتی و میراث فرهنگی خود شناخته میشود. آتشکده بهرام در مرکز این شهر کهن واقع شده و از نظر جغرافیایی در موقعیتی ممتاز قرار دارد. دسترسی به این آتشکده بسیار آسان است و گردشگران میتوانند از طریق حمل و نقل عمومی یا وسایل نقلیه شخصی به آن دسترسی پیدا کنند.
تاریخچه آتشکده بهرام
آتشکده بهرام یزد به دوران پهلوی برمیگردد، با این حال آتش مقدس موجود در آن قدمتی بیش از ۱۵۰۰ سال دارد. این آتش یکی از آتشهای باستانی و مقدس زرتشتیان است که از دوره ساسانیان به یادگار مانده است. طبق اسناد تاریخی، سه آتشکده مهم در دوران ساسانیان وجود داشتند: آتشکده آذرگشسب در تختسلیمان، آتشکده آذر برزینمهر در خراسان و آتشکده آذرفرنبغ در فارس. آتش بهرام، که در آتشکده یزد نگهداری میشود، از آتشکده آذرفرنبغ فارس به یادگار مانده است.
در قرن دهم میلادی، به دلیل حملات دشمنان به شهر یزد، زرتشتیان مجبور شدند آتش مقدس خود را به مکانهای مختلفی منتقل کنند. این آتش ابتدا به یک آتشکده بزرگ منتقل شد که بعدها نیز تخریب شد و سپس به غاری در کوه اشکفت یزدان پناه برد. بعد از آن، آتش مقدس به مدت دو قرن در روستاهای زرتشتیان یزد نگهداری شد و در نهایت به روستای ترکآباد منتقل شد. در سال ۱۱۸۹ هجری قمری، آتش مقدس به یزد بازگردانده شد و در محله دستوران یزد بهصورت مخفیانه نگهداری شد تا اینکه رضاشاه دستور احداث آتشکده یزد را صادر کرد.
معماری آتشکده بهرام
آتشکده بهرام یزد نمونهای برجسته از معماری سنتی ایرانی است که با زیبایی و سادگی خاص خود شناخته میشود. این بنا در دوران پهلوی اول و در سال ۱۳۱۳ هجری شمسی ساخته شد. طراحی این آتشکده بر اساس اصول معماری زرتشتیان و الهام از آتشکدههای پارسیان هند انجام شده است.
آتشکده بهرام یک ساختمان یکطبقه با سقف مسطح و ستونهای برجسته است. در ورودی این بنا، هشت پله برای ورود به ساختمان اصلی وجود دارد. در اطراف ساختمان، درختان همیشه سبز و حوضی بزرگ با آب شفاف قرار دارد که زیبایی این مکان را دوچندان میکند. ارتفاع این بنا ۲۱ متر بالاتر از سطح زمین است و به گونهای طراحی شده که از تابش مستقیم نور خورشید دور بماند.
در بالای این ساختمان، نماد فروهر با کاشیکاری زیبا و سرستونهای سنگی دیده میشود که به نمای آتشکده زیبایی و ابهت خاصی میبخشد. این سرستونها و سنگهای گلدار از هنرمندیهای استان اصفهان به شمار میآیند که پس از تراشیدن سنگها در اصفهان، به یزد منتقل شدند. کاشیکاریهای موجود نیز توسط هنرمندان یزدی انجام شده است و نمای داخلی ساختمان با تصاویر زرتشت و جملات برگرفته از کتاب مقدس اوستا بهخوبی تزیین شده است.
آتش مقدس ورهرام
آتش مقدس ورهرام، که در آتشکده بهرام یزد نگهداری میشود، در ظرفی بزرگ از جنس برنز درون محفظهای شیشهای و مرتفعتر از سطح زمین قرار دارد. این آتش با دقت و توجه ویژهای از هر گونه آلاینده محافظت میشود. مسئولیت روشن نگهداشتن آتش به عهده فردی به نام «هیربد» است که بهصورت روزانه با افزودن قطعههایی از چوب خشک و مقاومتر از سایر چوبها مانند چوب بادام و زردآلو، آتش را حفظ میکند. خاکستر حاصل از سوخت فاقد ارزش است و به هنگام نیاز تخلیه میشود.
ورود به محل نگهداری آتش برای بازدیدکنندگان از پشت شیشه انجام میشود، چرا که تماس مستقیم نفس انسان با آتش مقدس از نظر مذهبی منع شده است. این اقدام به منظور حفظ پاکیزگی و احترام به آتش مقدس انجام میشود.
تالار ورجاوند و آبانبار
جمشید امانت، تالار و آبانباری را به یاد همسرش در مجموعه آتشکده یزد بنا کرد. تالار ورجاوند به دلیل کهولت تخریب شد و ، مهندس پرویز ورجاوند آن را بازسازی کرد. این تالار به نمایشگاهی تبدیل شده است که در آن میتوان با زرتشتیان، سنتها و آداب دینی آنها آشنا شد. در این نمایشگاه، ماکتهای مختلف و تصاویری از مراسمهای زرتشتیان به نمایش گذاشته شده است.
آبانبار آتشکده نیز در طبقه زیرین تالار ورجاوند قرار دارد و بهعنوان یکی از قسمتهای مهم آتشکده به شمار میآید. این آبانبار که در گذشته برای ذخیره آب مورد استفاده قرار میگرفت، اکنون بهعنوان یک بخش نمایشگاهی از تاریخ و فرهنگ زرتشتیان شناخته میشود.
آداب و رسوم ورود به آتشکده
آتشکده یزد، مانند سایر مکانهای مقدس، آداب و رسوم خاصی برای ورود دارد. این آداب شامل موارد زیر است:
- مردان و زنان باید هنگام ورود به آتشکده، پاکیزه و با لباسهای مناسب باشند.
- بانوان در دورههای خاص نمیتوانند وارد آتشکده شوند و مردان زرتشتی نیز باید از کلاه سفید استفاده کنند.
- افراد باید کفشهای خود را بیرون آورده و از تماس مستقیم با آتش مقدس پرهیز کنند.
این آداب و رسوم بهمنظور حفظ تقدس و احترام به مکان مقدس آتشکده بهدقت رعایت میشود.